Thema’s De kern van Spinoza’s denken wordt in dit werk al zichtbaar.

• God als substantie God is de enige substantie die uit zichzelf bestaat. Hij is oneindig, noodzakelijk en de grondslag van al het zijnde.
• De mens en zijn ziel De mens is geen afgescheiden wezen, maar een uitdrukking (modus- van God. Ziel en lichaam zijn geen twee substanties, maar twee aspecten van dezelfde werkelijkheid.
• Kennis en inzicht Spinoza onderscheidt drie soorten kennis: de verbeelding (onzeker en beperkt-, de rede (algemene begrippen en wetmatigheden- en de intuïtie (direct inzicht in het wezen van dingen-.
• Vrijheid en noodzakelijkheid Alles geschiedt volgens de natuurwetmatigheid. Vrijheid bestaat niet in willekeur, maar in het begrijpen van noodzakelijke verbanden.

Ethiek en gelukzaligheid  Het doel van het menselijk bestaan is inzicht in God en leven naar rede, wat leidt tot gelukzaligheid en innerlijke vrede.

Voorrede en Inleiding Spinoza opent de Korte Verhandeling met een kritiek op gangbare opvattingen over God. In de theologie en volksreligie wordt God vaak antropomorf voorgesteld: als een machtig wezen met menselijke eigenschappen, zoals toorn, genade of voorkeuren. Dit ziet Spinoza als een fundamentele vergissing. God is geen persoon die handelt uit willekeur, maar de oneindige substantie zelf, waaruit alles voortvloeit.

In deze inleiding benadrukt hij ook dat filosoferen noodzakelijk is. Alleen door kritisch en rationeel denken kan de mens zich bevrijden van bijgeloof en werkelijk geluk bereiken. Filosofie is dus geen luxe, maar een levensnoodzaak.

Deel I – Over God

In dit eerste deel ontvouwt Spinoza zijn metafysica. Hij stelt dat er slechts één substantie bestaat, en dat is God. Deze God is oneindig, volmaakt en onveranderlijk. Hij is niet buiten de wereld, maar samen te vatten in de formule Deus sive Natura – God ofwel Natuur.

God als substantie: God bezit oneindig veel attributen, waarvan de mens er slechts twee kent: denken en uitgebreidheid.

Modi: Alles wat wij ervaren – lichamen, gedachten, gebeurtenissen – zijn modi, dat wil zeggen: tijdelijke en eindige uitdrukkingen van Gods oneindige attributen.

Noodzakelijkheid: Alles vloeit noodzakelijk voort uit Gods natuur. Er bestaat geen toeval en geen willekeur: alles wat gebeurt is logisch onvermijdelijk.

In vergelijking met de Ethica is de uitwerking hier minder streng, maar de inhoud komt overeen. Wat later in stellingen, definities en bewijzen verschijnt, zien we hier al in de kern uitgewerkt.

Deel II – Over de mens

Het tweede deel behandelt de mens. Spinoza zet zich hier af tegen het dualisme van Descartes, die ziel en lichaam als twee verschillende substanties zag. Voor Spinoza bestaat er slechts één substantie – God – en zowel ziel als lichaam zijn uitdrukkingen daarvan.

De ziel: De ziel is een modus van het attribuut denken. Zij is geen zelfstandige substantie, maar een bepaalde manier waarop Gods denken zich uitdrukt.

De eenheid van lichaam en geest: Ziel en lichaam zijn niet los van elkaar te begrijpen. De ziel is de idee van het lichaam. Alles wat er met het lichaam gebeurt, correspondeert met een gedachte in de ziel.

De wil: Spinoza verwerpt het idee van een vrije wil in absolute zin. Wat wij “vrij” noemen, is slechts onwetendheid van de oorzaken die ons handelen bepalen. Werkelijke vrijheid ligt niet in kiezen los van oorzaken, maar in het begrijpen van de noodzakelijke verbanden.

Hier legt Spinoza dus de basis voor zijn monistische visie: lichaam en geest zijn twee kanten van dezelfde werkelijkheid.

Deel III – Over de middelen tot menselijke gelukzaligheid

In het derde deel draait alles om kennis, emoties en ethiek. Hier vinden we Spinoza’s praktische filosofie: hoe kan de mens vrij en gelukkig worden?

Drie soorten kennis

• Verbeelding - kennis door zintuigen en meningen, vaak onzeker en gebrekkig.

• Redelijke kennis - kennis van algemene begrippen en wetmatigheden.

• Intuïtieve kennis - het hoogste niveau van kennen, waarin men direct inzicht krijgt in het wezen van dingen als uitdrukkingen van God.

Ethiek en emotie Passies en emoties zijn een natuurlijk deel van het menselijk bestaan. We kunnen ze niet uitroeien, maar wel begrijpen. Door inzicht in de oorzaken worden passies getransformeerd en verliest de mens zijn slavernij aan de emoties.

Gelukzaligheid -beatitudo- Het einddoel van de mens is het bereiken van innerlijke rust en vreugde door kennis van God. Dit leidt tot een intellectuele liefde tot God (amor Dei intellectualis-. In dit inzicht vindt de mens zijn vrijheid en zijn hoogste geluk.