Spinoza en Meister Eckhart
Spinoza werkt met definities, axioma’s en bewijsvoering; Eckhart spreekt intuïtief, in paradoxen, preken en beelden. De één vertrouwt op de rede, de ander op de ontlediging van de ziel. Beide wijzen naar dezelfde kern.
Beiden ontkennen een God die tegenover de wereld staat. Bij Spinoza is God identiek aan de natuur: Deus sive Natura. Er bestaat niets buiten deze ene, allesomvattende werkelijkheid. Eckhart zegt iets vergelijkbaars wanneer hij elke voorstelling van God afwijst en stelt dat God geen zijnde is, maar de grond van al het zijn. Er is geen hogere werkelijkheid.
Ook hun omgang met het ik vertoont een diepe verwantschap. Spinoza ontmantelt het ego analytisch: het ik is geen autonome kern, maar een idee dat voortkomt uit lichaam en oorzaken. Vrije wil blijkt een illusie die ontstaat uit onwetendheid. Eckhart spreekt existentiëler: het ik moet leeg worden, ontledigd van verlangens en beelden, zodat de grond zichtbaar wordt. Het verschil zit in de methode, niet in de uitkomst. In beide gevallen verliest het ego zijn absolute status.
Vrijheid ontstaat niet door ontsnapping aan de werkelijkheid, maar door instemming ermee. Spinoza noemt vrijheid het inzicht in de noodzakelijkheid van alles wat is. Wie begrijpt, verzet zich niet meer. Eckhart spreekt over overgave, over het samenvallen van de menselijke wil met de goddelijke wil. Dat is geen onderwerping, maar het wegvallen van een tegenstelling die er nooit werkelijk was.
Hier raken amor intellectualis Dei en Gelassenheit elkaar. Bij beiden groeit een houding die men liefde zou kunnen noemen: niet sentimenteel, niet extatisch, maar helder en stil. Liefde tot wat is.
Ook hun begrip van eeuwigheid ligt dicht bij elkaar. Spinoza’s eeuwigheid is geen eindeloze tijd na de dood, maar een perspectief: zien sub specie aeternitatis. Eckharts eeuwige nu is evenmin een toekomstbelofte, maar een onmiddellijke aanwezigheid. Beiden doorbreken het lineaire tijdsdenken. Eeuwigheid is geen duur, maar inzicht.
Wat deze denkers uiteindelijk delen, is een spiritualiteit zonder belofte. Geen hemel, geen beloning, geen compensatie. Geen God die straft of beloont. Alleen de uitnodiging om de werkelijkheid niet langer te verdoen met verwachtingen, angsten of beelden. Spinoza komt daar via de rede. Eckhart via de leegte.
Maar de beweging is dezelfde: van afgescheidenheid naar samenhang, van verzet naar instemming, van het ik als centrum naar het zijn als grond. Hun gereedschappen verschillen hemelsbreed. Hun inzicht niet.
In die zin zijn Spinoza en Eckhart voor mij gidsen, wijzers van de richting. Niet omdat zij antwoorden geven, maar omdat zij dezelfde beweging voltrekken: het loslaten van een wereldbeeld waarin de mens zich tegenover de werkelijkheid plaatst. Wat overblijft is geen leegte, maar verbondenheid; geen verlossing, maar innerlijke rust. Je -even- bewust te zijn van zijn vorm, zonder aanspraak te maken op meer.
Waarom de wereld van Spinoza -en Eckhart- nooit een utopische kan worden
Elke stroming die een utopie belooft moet je mijden. Niet omdat de inzichten daarvan onwaar zijn, maar mensen verschillen zo fundamenteel in karakter, draagkracht, verlangens, machtsdrang … dat, wanneer dit wordt genegeerd, de waarde verandert in een dwingende norm en die norm in -totale- dwang: elke -beloofde- heilstaat baart terreur.
Spinoza’s inzicht is diep, bevrijdend en vooral persoonlijk. Maar zodra je denkt, dat als iedereen dit inzicht zou hebben … dan verschuift het eest ongemerkt richting en daarna snel richting utopie en die stap bergt grote risico’s in zich. Theocratieën, Communistische heilsleren, MAGA, altijd wordt de drang naar een utopia een wreed instituut, een dwangbuis en wie daarin niet past, wordt heropgevoed of vernietigd. En dat gaat altijd gepaard met de franje van retoriek: in naam van De waarheid of De vooruitgang of vul maar in …
Spinoza’s denken is geen blauwdruk voor een samenleving en geen programma voor de staat. Het is een discipline voor het individu. Vrijheid is bij hem een zeldzame persoonlijke prestatie. Die ontstaat niet door wetten, opvoeding of ideologie, maar door een proces, door vrijwillig inzicht
De kracht van Spinoza’s filosofie ligt niet in een betere wereld, maar in een rationele verhouding tot een voor ons -onvolmaakte- wereld. Die wereld handelt alleen maar volgens zijn natuur en is daarin perfect. De onvolmaaktheid is geen eigenschap van de werkelijkheid, maar van onze verwachtingen.